(Gepubliceerd in SC – voorheen de Staatscourant – van 25 april 2012)

Nog nooit beleefde Nederland een zo plotselinge kabinetscrisis als afgelopen zaterdagmiddag. De constructie van twee regeringspartijen en een gedoogpartij schuurde al wel geruime tijd, en dat gebeurde steeds luidruchtiger, totdat president Gül en de Hedwigepolder de politieke verhoudingen vorige week een zetje gaven.
Het lijkt erop dat het iets on-Nederlands heeft om een partij wel macht maar geen verantwoordelijkheid te geven. De CDA-strategie om Wilders te willen inkapselen door hem zoveel macht te geven, is totaal mislukt. Het heeft sinds oktober 2010 tot veel ongemak geleid, maar dat ongemak was bij CDA en VVD kennelijk ook groot genoeg om nu in heel rap tempo heel ferm afscheid van de PVV te nemen.
Als de huidige peilingen (die van de politieke barometer, want Maurice de Hond werkt nog steeds niet met een willekeurige en voldoende grote steekproef) ook maar enigszins in de buurt komen van de uitslag van de Kamerverkiezingen van (vermoedelijk) september 2012, dan valt niet uit te sluiten dat bij de daarop volgende kabinetsformatie het duurrecord van 1977 wordt gebroken.
Het experiment, dat minderheidskabinet heette, heeft anderhalf jaar geduurd en zal vermoedelijk niet snel herhaald worden. Ga maar na: de komende maanden zullen partijen elkaar fel bestrijden op de animo tot hervormen (dat overigens al te zeer een modewoord is geworden: op het D66-congres werd dit weekend een filmpje getoond waaruit bleek dat zelfs de paus wil hervormen). CDA en VVD kunnen volhouden dat zij dat willen, maar bijvoorbeeld de hervorming van de woningmarkt die zij in petto hadden, gingen D66 en GroenLinks niet ver genoeg. Dat geldt nog meer voor PvdA en SP, die hun campagne vooral zullen richten op het behouden van verworven rechten en elkaars directe electorale concurrent zijn. Dan wordt ook nog verwacht de SP veel ‘proteststemmen’ van de PVV zal afsnoepen.
De tijd tot de zomer kan en zal gebruikt worden om voor te sorteren op de coalitievorming. Hoe constructief stellen de oppositiepartijen zich op om de plannen die dit weekend naar buiten zijn gekomen alsnog aan een meerderheid te helpen? Er zijn aanwijzingen dat ook D66, GroenLinks en de ChristenUnie wel willen helpen om het begrotingstekort al volgend jaar in de richting van 3 procent te krijgen. Maar of dat hen genoeg bindt om straks een kabinet te vormen? Twee dingen lijken wel zeker: met de spilfunctie van de PVV is het gedaan en we gaan een lange formatie tegemoet.

(Gepubliceerd in de Staatscourant van 28 maart 2012)

De Kamerleden Schouw en Van der Ham (D66) hebben het voor elkaar. Zij hebben een ruime meerderheid van de Tweede Kamer achter zich gekregen voor hun voorstel om de kabinetsformatie voortaan anders te regelen. Niet langer moet het staatshoofd bepalen wie er (in)formateur wordt, de Kamer moet dat zelf doen. Maar, zal de lezer zich nu mogelijk verbaasd afvragen, het was toch juist zo dat nergens was vastgelegd hoe de kabinetsformatie moet verlopen? Hoe kan de Kamer dan ineens vastleggen dat zij dit zelf moet doen?
Inderdaad: nergens ligt vast hoe de formatie moet verlopen. De functie van (in)formateur heeft geen enkele wettelijke basis. Men wordt het slechts doordat iedereen aanvaardt dat men het is zodra het Kabinet der Koningin dat in een communiqué opneemt. Maar waarom hebben wij niet eens vastgelegd dat de koningin een (in)formateur moet benoemen? Dat komt doordat die taak haar van lieverlee is opgedrongen omdat dat in de politieke situatie van het moment wel handig uitkwam. En als er niets over vastligt geeft dat maximale ruimte. Zo staat ook nergens geschreven dat uit het werk van een (in)formateur een normaal parlementiar meerderheidskabinet moet voortvloeien. Daardoor kon bij de laatste formatie de gedoogconstructie uit de bus komen: handig voor de partijen die dat op dat moment het beste uitkwam.
Dat was niet de eerste keer dat zich in de manier waarop een coalitiekabinet tot stand kwam een verandering voordeed vergeleken met eerdere keren. Zo werd de functie van informateur uitgevonden in de formatie van 1951, en recenter, in 1994, het debat van de Kamer met de informateurs. Allemaal opdat politici ruimte behouden bij de manier waarp een nieuw kabinet tot stand gebracht wordt.
Die ruimte is nu fors beperkt door in het Reglement van Orde van de Tweede Kamer vast te leggen dat de Kamer na de verkiezingen een debat moet houden, waar dan binnen een week een informateur uit moet voortkomen. En dat dan na iedere formatieronde opnieuw.Maar wie zorgt dat dat ook echt gebeurt? Dat kan alleen de Kamer zelf doen. Op overtreding staat geen sanctie, en de Kamer mag ervan afwijken als niemand zich daartegen verzet.
Of dit gaat lukken lijkt mij zeer twijfelachtig. Domweg omdat iets meestal pas in van het Reglement kwam als het zichzelf bewezen had. Die volgorde om willen draaien is vragen om moeilijkheden; die zijn dan ook nu al te voorzien voor de eerstvolgende kabinetsformatie.

Deze week verschenen in SC (voorheen de Staatscourant)

In mijn vergelijkend onderzoek naar de manier waarop in Duitsland en Nederland coalitievorming gaat, kom ik steeds weer interessante verschillen tegen. Onlangs onderzocht ik wat hierover, zuiver juridisch gesproken, bij onze oosterburen is vastgelegd. In slechts zeven artikelen van het Duitse ‘Grundgesetz’  blijkt in 1949 te zijn vastgelegd hoe regering en parlement zich tot elkaar verhouden.

Het lijkt erop dat die zeven artikelen voldoen. Tijdens een verblijf van vijf maanden in Berlijn is mij in de literatuur niets gebleken van veel onvrede over de werking van het systeem. De samenstelling van een nieuw kabinet gebeurt bovendien razendsnel: sinds 1949 was men er meestal binnen een maand uit. Het langst duurde het nog in 2005: twee maanden. Dat geldt bij ons als bijzonder snel.

Dat de procedures vastliggen in het ‘Grundgesetz’ maakt dat er niet mee te marchanderen valt. Wie dat toch probeert – zoals een Bondskanselier die de Bondsdagverkiezingen wil vervroegen – mag dat in elk geval even uitleggen aan de hoogste rechters in het Bundesverfassungsgericht. Dat dat tot nu toe nog iedere keer (in 1972, 1983 en 2005) is toegestaan wil allerminst zeggen dat dat altijd zo blijft. Iedereen accepteert ook het gezag van ‘Karlsruhe’ hierin als vanzelfsprekend.

Waarom hebben wij in Nederland eigenlijk niet dit soort gezaghebbende procedures om tot een nieuw kabinet te komen, noch een rechter die daar iets van mag vinden?  In de Grondwet ligt alleen vast dat de Koning de ministers benoemt, en dat geldt als een formaliteit. De hele formatiepraktijk hangt hier aan elkaar van conventies. Daar kan wel eens van afgeweken worden en dan breekt ook meteen blinde paniek uit, bijvoorbeeld in de vorm van pogingen van twee partijen (D66 en de PvdA) om de formatiepraktijk meer vast te leggen – maar dan slechts in het Reglement van Orde (RvO) van de Tweede Kamer. Alleen de PVV mikt op een Grondwetswijziging om elke bemoeienis van de koningin uit te schakelen, maar gelooft daar waarschijnlijk zelf al niet meer in. Maar zelfs als wij er in de Grondwet iets over zouden opschrijven, dan nog geldt dat rechters in Nederland zich ver van de interpretatie van de Grondwet moeten houden.

De volgende vraag is dan: waarom hebben de Duitsers dit eigenlijk geregeld in hun ‘Grundgesetz’ en hebben wij slechts een paar schamele bepalingen in het RvO, waar de Kamer nog vrijelijk van mag afwijken ook? Gedachten daarover zijn bijzonder welkom, op peterbootsma@hotmail.com

Deze column verscheen deze week in de Staatscourant.

x91Tijdens de vergaderingen van de raad en de commissies wordt door raadsleden geen gebruik gemaakt van sociale mediax92. Aldus luidde xe9xe9n van de drie opties waar de gemeenteraad van Leiden afgelopen donderdag uit kon kiezen, als onderdeel van een herziening van de gedragscode van de Leidse raad. Drie raadsleden kozen voor deze optie, en daar was ik er een van.

Ook een minderheid was voor een tweede optie: x91Tijdens de vergaderingen van de raad en de commissies wordt door raadsleden geen commentaar geleverd over het aanhangige onderwerp via sociale mediax92.

De meerderheid koos echter voor de derde optie, namelijk: x91Raadsleden gaan binnen en buiten de raadzaal op respectvolle wijze met elkaar en anderen om zowel mondeling en schriftelijk als in de (sociale) media.x92 Er mag dus als vanouds vrijuit getwitterd blijven worden.

Waarom stemde ik voor de optie x96 Leiden haalde daar zelfs de landelijke pers mee x96 die kortweg is samengevat als het x91twitterverbodx92? Ik had daar drie redenen voor.

De eerste was dat ik wel eens mee wilde maken dat de burgemeester tijdens de raadsvergadering langs zou gaan bij diegenen die toch een tweet afscheidden, met het vriendelijke verzoek hun telefoon bij hem in te leveren om die pas na de vergadering terug te krijgen. Dit was een eenmalige kans voor dat soort mooie vertoningen, die ons nu helaas bespaard blijven.

De tweede was al wat serieuzer. Raadsleden horen nu eenmaal niet te twitteren tijdens de vergaderingen. Zij moeten gewoon hun aandacht bij de vergadering houden, en niet bij hun iPhone. En voor wie dat niet op kan brengen is er altijd nog de koffiekamer of de spreekwoordelijke wandelgang.

Mijn belangrijkste reden om tegen gebruik van sociale media tijdens de raadsvergaderingen te stemmen was echter dat ik regelmatig heb zien gebeuren dat onderlinge verhoudingen ontsporen door al dat getwitter. Wat de een als een onschuldig grapje ziet, bijvoorbeeld bedoeld als commentaar op iets dat in de vergadering gezegd wordt, daar kan een ander heel gemakkelijk een stoot onder de gordel in lezen. Dat leidt weer tot nieuwe tweets en tot allerlei onnodig gedoe over niks.

De meerderheid van de raad koos er echter voor om twittergedrag geheel en al vrij te laten, en dus zullen we in de Leidse raad moeten doorgaan met het elkaar aanspreken op en opvoeden in het juiste sociale-media-gedrag. Om daarin niet geheel langs de zijlijn te blijven staan heb ik er ook maar aan geloofd. U kunt desgewenst peter_bootsma volgen, maar het hoeft gelukkig niet.

Column geschreven op 20.10.11 voor www.publiekrechtenpolitiek.nl

xe2x80x9cBen ik nou een staatsman of niet?xe2x80x9d Die vraag zal leidende politici vast wel eens zorgen baren. In Nederland is er een aardig criterium om dat te beoordelen. Wie bijzondere verdiensten heeft in de politiek kan in de herfst van zijn leven in aanmerking komen voor het ministerschap van Staat. Toen ik de term voor het eerst hoorde dacht ik altijd dat je als Minister van Staat het voorrecht hebt om altijd binnen te wandelen in de Trxc3xaaveszaal. Overigens is die titel al vier jaar niet meer verleend, en dat is uitzonderlijk lang. Zijn er geen staatsmannen meer? Zeker wel: binnenkort komt er weer eentje te voorschijn. Daarover aan het eind van deze column meer.

Het leuke van het ministerschap van Staat is dat er ook een zekere willekeur mee gepaard gaat. Dat mensen als Hans van Mierlo en Hans van den Broek het werden, dat begrijpt iedereen. Vermoedelijk zullen echter weinigen in Jos van Kemenade een typische Minister van Staat gezien hebben, tot hij het werd in april 2002.

Wie minister-president geweest is, gooit hoge ogen om het te worden. Zo benoemde Kok zijn voorganger Lubbers, en Balkenende zijn voorganger Kok binnen een jaar na hun einde van dienst in dit ere-ambt. Dat Balkenende het na een jaar nog niet geworden is, duidt er dan ook op dat hij het ook niet meer wordt. Daarvoor was hij dan ook te onervaren in staatszaken toen hij aantrad, en schutterde hij wat al tezeer in kwesties waarvan men op het Paleis nou juist graag ziet dat de minister-president het gezag heeft om te voorkomen dat het echte affaires worden (Margarita & Mabel, maar bijvoorbeeld ook het gedoe over de villa van Willem-Alexander). Hij is natuurlijk ook nog een stuk jonger dan Kok en Lubbers waren aan het eind van hun premierschap.

Om als scheidend minister-president tot Minister van Staat gebombardeerd te worden is er natuurlijk nog wel een andere vereiste: geen terugkeer in de actieve politiek. Minister-president Van Agt had zijn voorganger Den Uyl kunnen voordragen als minister van Staat: Juliana zou er zeker oren naar gehad hebben, gezien haar xe2x80x9cspecial relationshipxe2x80x9d met Den Uyl. Maar ja: het was wel erg veel gevraagd van Van Agt om degene die hem als oppositieleider wekelijks in de Kamer uitkafferde, en die bovendien vond dat niet Van Agt maar hij er had moeten zitten en dat met verve uitdroeg, in die erefunctie te benoemen. Maar waarom werd Van Agt zelf geen Minister van Staat? Daar zijn xe2x80x93 kort samengevat xe2x80x93 drie redenen voor: Lubbers, Beatrix en Van Agt zelf.

xe2x80x9cMeneer Van Agt, weest u eens wat meer statesmanlikexe2x80x9d, zo moet de jonge koningin ooit Van Agt hebben toegevoegd. Het verhaal is in de biografie van Van Agt waaraan ik zes jaar werkte terechtgekomen, maar alleen maar omdat Van Agt het meteen nadat dit was gebeurd vertelde aan een van zijn raadsadviseurs, die het onthield. Op zichzelf had de vorstin haar dankbaarheid aan Van Agt best mogen uitdrukken voor het onder zijn verantwoordelijkheid ordelijk afwikkelen van de troonsafstand. Dat was bepaald geen vanzelfsprekendheid in het Amsterdam van 1980. Met de formatie van 1981 heeft hij het echter vermoedelijk verknald. De grilligheid die hij daarin tentoonspreidde om maar niet het kabinet te krijgen dat er nu eenmaal toch moest komen (van CDA, PvdA en Dxe2x80x9966) zal Beatrix onaangenaam getroffen hebben in wat nou juist haar eerste formatie was, en waarin ze dus graag wilde laten zien dat ze wist hoe het moest. Dat ze hem bijvoorbeeld een informateur (De Gaay Fortman) opdrong die, bij bekendwording daarvan, Van Agt deed besluiten ziek te worden en zich een paar dagen onbereikbaar voor politieke zaken te houden, zal niet direct aan zijn reputatie ten paleize hebben bijgedragen.

Pas bij het werken aan de Van Agt-biografie realiseerde ik me ook hoe slecht eigenlijk de relatie tussen Van Agt en Lubbers was. Van Lubbers is de verzuchting dat hij niet begreep waarom mensen het CDA in die tijd als een geoliede machine beschouwden. Als collegaxe2x80x99s in het kabinet-Den Uyl zaten zij elkaar (op Justitie resp. EZ) niet in de weg. Toen Van Agt premier werd, verwachtte Lubbers niet anders dan minister te worden in het kabinet Van Agt-Wiegel, maar daar hadden zowel premier als vice-premier weinig behoefte aan. Lubbers werd dus tot zijn bittere teleurstelling eind 1977 xe2x80x9cgewoonxe2x80x9d Kamerlid. Echt goed is het tussen die twee nooit meer gekomen. Zodra Lubbers fractievoorzitter was (vanaf 1978) en Van Agt premier, was het vier jaar lang gedoe tot Van Agts afscheid van het ambt. xe2x80x9cRuud komt dan toch nog aan de beurtxe2x80x9d, schreef Frans Andriessen hem dan ook in een briefje kort daarna.

Van Agt zelf was in de biografie eerlijk genoeg om toe te geven wat de twee nogal afwijkende eigenschappen waren waarvoor hij een voorliefde in de politiek had: relativeren en improviseren. Dat zijn nu net twee dingen waar zowel Beatrix als Lubbers niet erg van houden. Het is niet voor niets dat Van Agt van zijn wekelijkse gesprekken met Juliana geen aantekeningen maakte. Dat ging hij pas doen toen bleek dat Beatrix als koningin van hem verlangde dat hij nog wist wat hij de week ervoor gezegd had. Zelf zegt Van Agt in de biografie al dat bij Lubbers zijn ambities in het geheel niet gezeefd werden door zijn relativeringsvermogen; te vrezen valt dat hij dat juist ziet.

Om Minister van Staat te worden had Van Agt zich wat meer moeten aantrekken van de nu volgende Minister van Staat. Het betreft een jonge medewerker, die hij eind 1977 aantrof op het departement van Algemene Zaken. Deze was, net als de andere raadsadviseurs, gewend om naar Den Uyl te hollen met de nieuwste gegevens op allerlei terreinen zodra deze bekend waren. Het is een apocrief verhaal, maar het had zo gebeurd kunnen zijn: toen de betreffende medewerker dat vervolgens ook bij Van Agt deed schijnt deze er even naar gekeken te hebben om vervolgens de historische woorden te spreken: xe2x80x9co, allemaal cijfertjes. Neem maar weer mee.xe2x80x9d

Sinds de oorlog is de regel dat een vice-voorzitter van de Raad van State benoemd wordt tot Minister van Staat. De eerste, Beelaerts van Blokland, had de titel zelfs al in 1936 binnen terwijl hij pas 20 jaar later in het ambt zou overlijden. Zijn opvolger Rutgers, die het instituut toen al enige tijd de facto draaiende hield, is de uitzondering op de regel: hij werd geen Minister van Staat toen hij drie jaar later afscheid nam. Beel was het juist al drie jaar toen hij Rutgers in 1959 opvolgde. Na Beel hebben alle vice-presidenten de titel gekregen bij hun afscheid: Ruppert in 1980 (overigens met twee maanden vertraging) en Scholten in 1997 (tegelijk met zijn afscheid, zoals het hoort). Ik voorspel u dus binnenkort de bekendmaking van het Koninklijk Besluit om per 1 februari 2012 tot Minister van Staat te benoemen, de heer Herman Tjeenk Willink.

Column verschenen in de Staatscourant van 12 oktober

Sloop de x91pisbakx92!

Twee weken geleden had ik de gelegenheid om vanaf de publieke tribune in de Duitse Bondsdag het debat over het vergroten van het (Duitse deel van het) EFSF bij te wonen. De aandacht daarvoor stak (gelukkig ook in de Nederlandse kranten) nogal af bij die voor het soortgelijke besluit van de Tweede Kamer, al kwam dat ook doordat dit onderwerp in Nederland deel uitmaakte van de Algemene Financixeble Beschouwingen. De Tweede Kamer schijnt zelfs jaloers te zijn op de Bondsdag, omdat deze heeft afgedwongen gehoord te worden bij elke nieuwe stap om de euro-crisis het hoofd te bieden. Nederland ontbeert helaas een equivalent van het Duitse Bundesverfassungsgericht, dat dit recht van de Bondsdag heeft vastgelegd nadat een parlementarixebr van de CSU zich tot x91Karlsruhex92 had gewend omdat hij zich nu al zorgen maakte over de rechten van de Bondsdag hieromtrent.

Het bijwonen van dit debat vanaf de tribune was een eye-opener. Dat kwam doordat enerzijds het debat in Berlijn zeker niet minder heftig werd gevoerd dan in Den Haag. Toen Rainer Brxfcderle (FDP) zich wat al te zeer opwond, maande Gregor Gysi (Die Linke) hem om aan zijn hart te denken x96 of was hij misschien al begonnen met de vervroegde verkiezingscampagne? Dat zag Die Linke graag tegemoet.

Anderzijds verliep het debat een stuk ordelijker dan in de Tweede Kamer. Dat kwam om te beginnen doordat twee grote matrixborden in de zaal aangaven wie er op dat moment sprak, waar het over ging, welke sprekers er nog volgden en met hoeveel spreektijd. Gratis en geheel vrijblijvend een advies aan Kamervoorzitter Verbeet: zet zulke borden ook in de plenaire zaal van het Kamergebouw. Het belangrijkste dat mij opviel was echter het ontbreken in de Bondsdag van de interruptiemicrofoons. Bij het viertal dat zich daarvan in de Kamer bevindt (door Hans van Mierlo bij de opening van de zaal aangeduid als x91de pisbakx92, vanwege de gelijkenis daarmee als er vier heren staan) is het bij een beetje belangrijk debat al snel dringen geblazen en vliegen de interrupties en de antwoorden lukraak heen en weer. In de Bondsdag vraagt iemand de voorzitter vanaf de zitplaats om het woord, die dan de spreker vraagt of zijn betoog daarvoor onderbroken mag worden; dat heb ik niet geweigerd zijn worden. Het debat blijft levendig, maar het is een zegen om te zien dat het hierdoor zo ordelijk verloopt. Ook dit idee doe ik de Kamervoorzitter graag aan de hand. Bij deze!

Inmiddels is het zeven weken geleden dat ik naar Berlijn afreisde om hier te beginnen aan het Duitse deel van mijn onderzoek naar coalitievorming. Er is veel gebeurd! Met een fotoverslag breng ik de lezertjes van dit log weer even up-to-date. Vanwege allerlei vervelend gedoe met web-log.nl heeft deze update overigens lang op zich laten wachten, waarvoor excuses.

De tijd die ik hier in Berlijn kan doorbrengen hangt af van de raadsvergaderingen in Leiden. Op 10 juni vertrok ik, omdat er op 9 juni nog een raadsvergadering was. Daar ging zelfs een extra commissievergadering aan vooraf: een historische, want dat was de laatste in de alom verguisde Kapelzaal. Na de zomer is er een nieuwe vergaderzaal voor de commissies, bij de nieuwe fractiekamers op de eerste verdieping van het stadhuis. Onderwerp van deze vergadering: de vraag of mevrouw Van Eyck door de gemeente gecompenseerd moet worden omdat er 'iets' (ik houd het hier maar even neutraal) misgegaan is met haar woonbootligplaats. Er was aardig wat belangstelling om te zien hoe diverse betrokkenen met dit onderwerp zouden omgaan. Op dit stilleven vrnl mijn fractievoorzitter Paul van Meenen, sleutelstad-verslaggever Chris de Waard, SLO-raadslid Eli de Graaf, bestuursmedewerker Jolanda van der Horst, woonbotenbehartiger Ko Koetsier, LD-man Binnert Glastra, mevrouw Van Eyck van die boot, en SP-er Han Dirks.

De volgende dag dus naar Berlijn. Ik woon daar in de Libauer Strasse 23 (komt u vooral gezellig langs), dat is in de wijk Friedrichshain in voormalig Oost-Berlijn. In een appartementencomplex heb ik er eentje die in een maand tijd totaal gerenoveerd is, waarna ik "Erstbezug" heb. De dag voor mijn vertrek naar Berlijn belde mijn tussenpersoon: het zou krap worden of ze het af zouden krijgen, maar waarschijnlijk ging het allemaal net lukken. Nou, dat hopen we dan maar. Bij aankomst was dit het eerste dat ik zag:

Hoera, ik besta! Naambordje buiten, naambordje binnen, het enige dat nog ontbrak was een brievenbus. Helaas bleek dat de Deutsche Post de policy heeft om de post dan niet, zoals bij ons, ergens in het portiek neer te leggen waarna de bewoners het lekker zelf uit mogen zoeken: ze sturen de post onverbiddelijk retour afzender. Toen ik daar na enige tijd achter kwam heb ik een briefje opgehangen of de postbode mijn post alsjeblieft "im 3. OG links" (want daar woon ik) voor de deur wilde leggen, en jawel hoor:

Sindsdien komen mijn drie krantjes alle min of meer regelmatig keurig bij me aan en inmiddels heb ik van de Hausverwaltung nog een brievenbus toegewezen gekregen ook.

Het eerste weekend in Berlijn (Pinksteren) bracht ik door met mijn goede vriend Ivo, die me ook hielp om al mijn zooi per trein naar Berlijn over te brengen. Hier komt hij even door de S-Bahn lopen.
Ook op het programma: beklimming van de blikvangende Fernsehturm op Alexanderplatz. Vaak gezien, nog nooit in geweest. Helaas beetje heiig weer, maar goed, zo ziet vanaf de toren de Spree eruit in oostelijke richting: ik woon in de buurt van de achterste, nog net zichtbare brug, de Oberbaumbruecke.

Uiteraard ook wat feestjes bezocht. De leukste hier zijn de niet-commercixeble "underground"-feesten, meestal in een of andere oude fabriek. Wat barretjes en een geluidsinstallatie erin, en: hupsakee, gaan. Vaak probeert de organisatie een of andere kazige toevoeging te bedenken. Bij zo'n feest in Prenzlauer Berg kan het dus zomaar gebeuren dat in de rookruimte de bekende film "My little pony" doorlopend vertoond wordt.

Feestjes zijn er overigens genoeg geweest in de zeven weken dat ik hier nu zit. Zo was er natuurlijk de jaarlijkse Christopher Street Day (ofteweel de gaypride) en daarvoor al, in de wijk Schoeneberg, het echte "gaygetto", het Lesbi-Schwules Stadtfest. De Motzstrasse in lopen betekent dat meteen duidelijk wordt waar het de organisatie om te doen was. Ook een manier om tegen democratie aan te kijken…

Ook hier is de Hollandse invloed overigens aanwezig… Wat ze nou aan matjes vinden snap ik niet hoor.

En bij de CSD natuurlijk vele bont versierde wagens, zoals deze van de Gruenen.
Maar ook het openbaar-vervoer-bedrijf van Berlijn, de BVG, heeft een eigen wagen: 'Queer. Bunt. Berlin.' Mooi motto. Op de achtergrond de Siegessauele, symbool van de Berlijnse homogemeenschap.
De Siegessauele heeft tijdenlang in de steigers gestaan, maar is eindelijk weer in volle glorie zichtbaar.

En ja, ook dit soort typjes lopen rond op de CSD…

Ook al volop aandacht voor het komende pausbezoek aan Berlijn, op 22 september. Die man is niet zo populair hier in Berlijn. De bekende (homosuele) cartoonist Ralf Koenig heeft deze mooie poster gemaakt voor een demonstratie tegen hem. Misschien ga ik er wel even heen, altijd gezellig.

Natuurlijk is niet alles politiek, zo vindt de man met deze zomerse bestickerde uitdossing.

En, o ja, ik zit natuurlijk eigenlijk in Berlijn voor het Duitse deel van mijn onderzoek naar coalitievorming. Deze mevrouw, die duidelijk een rood-groene coalitie wil, herinnerde me daar weer even aan.

De dagen slijt ik veelal in de bibliotheek van het Otto-Suhr-Institut van de Freie Universitaet, in dit gebouw in de wijk Dahlem waar ik met de U-Bahn een uurtje naar onderweg ben. Van professor Niedermayer, die in dit gebouw kantoor houdt, kreeg ik een heel bruikbare lijst met literatuur over coalitievorming hier in Duitsland – nicht nur auf Bundesebene, sondern auch auf Landesebene.

De "Landesebene" is belangrijk omdat er hier niet alleen coalities op het nationale niveau gevormd moeten worden, maar ook in elk van de 16 Duitse deelstaten. Anders dan bij ons (de colleges van GS) werken de coalities auf Landesebene hier direct door in de nationale politiek. Dat komt omdat de Bundesrat, de Duitse Eerste Kamer, gevormd wordt door ministers uit de regeringen van die 16 deelstaten. Dat wilde ik wel eens van dichtbij zien en op 8 juli bezocht ik een vergadering van de Bundesrat. Ik viel met mijn neus in de boter, want die dag werd een serie wetsvoorstellen behandeld die samenhing met de door Merkel aangekondigde Atomausstieg: de Duitse beslissing om op termijn te stoppen met kernenergie. Het belang van de vergadering wordt wel zichtbaar door de hoeveelheid journalisten op de perstribune.

En hier een beeld van de vergaderzaal zelf. De vertegenwoordigers van de regeringen van de 16 Laender zitten in hoefijzervorm in de zaal, en wel – heel grappig – op alfabetische volgorde. Huiskamervraag: wie herkent de bestuurders van de deelstaten?

Antwoord: hier zitten er toevallig drie bekende op een rijtje. Het rijtje begint rechts op de foto met de regering van Baden-Wuerttemberg. Links vooraan in dat vak zit Winfried Kretschmann, sinds dit voorjaar minister-president van die deelstaat, en de eerste in dat ambt voor de Gruenen. Dat die partij de grootste werd in een deelstaat die sinds 1949 stevig door de CDU gedomineerd werd, was voor Duitse begrippen weinig minder dan een revolutie. Na Baden-Wuerttemberg komt Bayern. Links zit daar minister-president Horst Seehofer, tevens op het federale Duitse niveau een belangrijk man omdat hij voorzitter is van de CSU, het Beierse zusje van de CDU. En daarna komt het Land Berlin, rechts zit daar niemand minder dan Klaus Wowereit zijn stukken te lezen; de drie Laender die tevens een stad zijn (Berlijn, Bremen en Hamburg) hebben geen minister-president maar gewoon een burgemeester. Dat is "Wowi" dus ook: hij hoopt bovendien op 18 september herkozen te worden in de Landeswahlen alhier. Elk Bundesland heeft een in de Grundgesetz vastliggend aantal stemmen: 3 tot 6, naar inwonertal. 

Hier de vergadering in full swing. Opvallend is dat er geen interruptiemicrofoons zijn; het is gewoon allemaal je verhaal houden, antwoord van de regering en dan maar stemmen. Hier zitten de drie stenografen, daarachter vertelt Kretschmann wat Baden-Wuerttemberg ervan vindt, en daarachter zit in het midden de jaarlijks wisselende voorzitter van de Bundesrat. Dit jaar is dat Hannelore Kraft (in het midden), die in Nordrhein-Westfalen een rood-groene-minderheidsregering aanvoert gedoogd door Die Linke. In deze vergadering stemde de Bundesrat tegen een aantal van de wetten die samenhangen met de Atomausstieg. Ze zijn niet tegen die Atomausstieg zelf, maar de wetten regelen waar die energie dan wel vandaan moeten komen. De energiebedrijven rekenen dat natuurlijk door aan de klant, en de regeringen in de Laender die door de SPD aangevoerd worden zijn nu veelal bezorgd voor het denivellerende effect dat dat heeft voor mensen met lage inkomens. Hoe ik dat allemaal weet? Heel simpel. Toen dit onderwerp behandeld was en ik weg wilde gaan vroeg ik de bode op de tribune waar de uitgang was. Hij antwoordde: twee trappen af, dan kom je in de hal. Maar… als je maar xe9xe9n trap af gaat, kom je pal bij de vergaderzaal uit, en niks houdt je tegen om te doen alsof je erbij hoort en daar nog wat rond te slenteren. Dat heb ik dus nog maar even gedaan. Zo zag ik in de persruimte naast de vergaderzaal hoe Kurt Beck, minister-president van Rheinland-Pfalz voor de SPD, het allemaal nog even uitlegde aan de pers en tegelijk daarmee ook aan mij.

Kurt was bovendien zo vriendelijk om een stapeltje van zijn briefpapier op de wc te laten liggen, dat ik kort daarna aantrof. Tsja, dat heb ik toen maar als souvenir beschouwd, anders wordt het toch maar weggegooid. Wel bijzonder om als bezoeker zo pal bij de vergaderzaal terecht te komen, dat kan in Nederland allang niet meer sinds het veiligheidsvirus is toegeslagen bij alle overheidsgebouwen. Hier de plenaire zaal van dichtbij gefotografeerd:

Intussen vroeg niet alleen hetgeen behandeld werd in de Bundesrat mijn aandacht, maar ook de gemeenteraad van Leiden. Eind juni ben ik even terug geweest; dat was ook wel weer een intensief weekje. Heen gevlogen met Transavia. Nou, dat doe ik dus nooit meer: bij de gate extra beenruimte beloven die je vervolgens niet krijgt, en dat niet alleen. Ik vind: als je vliegt, dan is dat iets bijzonders en dan moet je niet ook nog eens voor van alles en nog wat extra hoeven te betalen. Welnu, in mijn handbagage zat mijn toilettas. En ja hoor: op dat hele vliegveld weer niemand die systeemverantwoordelijk is (dat was overigens nog veel erger op het vliegveld in New York in februari). Kipje bij de incheckbalie: ah prima, 1 stuks handbagage, gaat uw gang. Mannetje bij het scanapparaat: u hebt vloeistoffen van meer dan 100 millileter bij zich, dat mag niet, u moet terug: als ruimbagage meenemen of anders weggooien. Weer naar het kipje bij de incheckbalie: uw tas alsnog inchecken? Ja hoor, dat kan, maar dat kost wel 15 euro. "Mevrouw, ik wil met toilettas en al in mijn handbagage gewoon het vliegtuig in en uiteraard niet bijbetalen. Vertel me gewoon hoe ik dat kan doen." Nou, dat kan dus niet. Mannetje bij het scanapparaat weer: "o, kost ruimbagage extra geld? Dat wist ik natuurlijk niet." Dat is dus het gebrek aan systeemverantwoordelijkheid waar ik echt heel slecht tegen kan.

En dus verdween in deze blauwe bak mijn tube gel en een deodorant-busje, want minder dan 15 euro waard. Wat een verspilling, en dat terwijl iedereen zo graag naar een meer duurzame samenleving wil. Mijn overtuiging is dat deze EU-maatregel nog nooit iets heeft bijgedragen aan het verbeteren van de vliegveiligheid, daarentegen heel veel aan irritatie bij passagiers en uiteraard aan de omzet van de verzorgingsmiddelen-industrie. Uit protest heb ik een drietal acties ondernomen: 1: op Schiphol na aankomst meteen weer zo'n tube gel en deodarant-busje gekocht om de onzin van de maatregel ten overvloede te bewijzen; 2: vastbesloten nooit meer met Transavia te vliegen; 3: mijn Europarlementarixebr Sophie in 't Veld gemaild wanneer we met deze ongelooflijke geldverspillende  overbodige flauwekul ophouden. Ze heeft het onderwerp al eens opgepikt, zie ik. Ik houd u op de hoogte van de voortgang.

Affijn, eenmaal in Nederland brak dus een intensief weekje Leidse politiek aan, bekroond met een etentje met de fractie (en enige aanhang) bij de City Hall op 30 juni. Na afloop was ik even sentimenteel omdat ik alle mensen op de foto, waar je toch nauw mee optrekt, een maand of twee niet zal zien…
De dag erna naar mijn ouders in Friesland voor de verjaardag van mijn vader, en de volgende dag (2 juli) naar Roze Zaterdag, dit jaar in Groningen: de stad heeft een plekje in mijn hart sinds ik er een jaar gewoond heb, al was dat in Lewenborg en al is dat ook alweer 20 jaar geleden. Het werd een heel erg leuke dag. Op deze foto's een indruk van de gemoedelijkheid: de politie staat gezellig te babbelen met deze meneer met wat weinig kleren aan op het Hoge der A.

Bij mijn weten voor het eerst op een Roze Festival was er ook een literair festival: dat past bij de literaire stad die Groningen is. De organisatie had o.a. niemand minder dan Gerrit Komrij gestrikt.

Hoogtepunt vond ik het optreden van Willem & Ype. Ze zijn een jong stel dat het genre van de fotostrip nieuw leven heeft ingeblazen. Ze werken o.a. voor mijn universitaire weekblad, de Observant in Maastricht; hun autobiografische fotostrip verschijnt in NRC/Next & hier. Als fan ben ik nu blij met een gesigneerd exemplaar van een van de boekjes waarin hun autobiografie ook wordt uitgegeven.

De volgende dag terug naar Berlijn waar ik inmiddels ook alweer het een en ander gedaan heb, zoals een bezoek aan een oud station waar ik nieuwsgierig naar was: het Anhalter Bahnhof. Vanaf dit station, staat er op een bordje, werden joden vanuit Berlijn getransporteerd naar het concentratiekamp in Theresienstadt. Bizar detail is dat die transporten plaatsvonden tussen de normale dienstregeling door, met een vaste trein die rond zes uur 's ochtends vertrok terwijl de eerste forensen intussen ook gewoon op het perron stonden. Mede om die reden is het station platgebombardeerd, en is nu alleen het ondergrondse deel nog in gebruik voor de S-bahn. Alleen de gevel hebben ze na de oorlog laten staan.

Intussen ook de eerste afspraken met Nederlandse vrienden die in Berlijn zijn; zo heb ik met mijn voormalige commensaal Ditmar (r) en onze gemeenschappelijke kennis Richard gegeten in het stadsdeel Mitte.

En Wouter en Wendy, die ik al ken sinds mijn studie in Leiden en die nu in Maastricht wonen, kwamen langs met twee van hun drie kinderen, Marek (6) en Nena (4). Dat werd een leuke logeerpartij en zo kwam ik bijvoorbeeld ook eens in de beroemde oude Berliner Zoologischer Garten.

Even oppassen geblazen bij de leeuwenhokken…

En de volgende dag met zijn vijven een fietstocht gemaakt langs de voormalige muur. Hier Marek op een 19de eeuwste militaire erebegraafplaats waar ze de muur destijds dwarsdoorheen gebouwd hebben.

Daarna bezoek van mijn squashmaatje Joris Berkhout, die in het dagelijks leven hele ingewikkelde dingen in de Natuurkunde doet waarin hij op 20 september promoveert. Dus leek het me wel leuk hem mee te nemen naar het Naturkundemuseum alhier, bekend van de gelijknamige metrohalte.

Ter plekke bleek echter dat het Naturkundemuseum helemaal geen museum is voor Natuurkunde, maar een natuurhistorisch museum. Omdat Joris en ik dan net zo goed een keer naar Naturalis kunnen gaan, zijn we vervolgens naar het Berlijnse Guggenheim geweest, met de mooie expositie 'Once upon a time'.

En tussendoor nog afgesproken met oud-PvdA-raadslid Liesbeth Hesselink. De week dat ik in Nederland was kwam ik haar tegen bij de Hoogvliet en vertelde dat ze de week erop in Berlijn zou zijn. Omdat we in de Hoogvliet nog niet uitgeroddeld raakten maakten we een vervolgafspraak in Berlijn, waar we gegeten hebben en de film 'Joschka und Herr Fischer' zijn gaan zien. Hier een trailer. Mooie man! Ga in 2003 als Aussenminister maar eens tegen Donald Rumsfeld zeggen dat je niet overtuigd bent van het nut van een oorlog in Irak; dat is een stuk moediger dan de slappe halve steun van Balkenende c.s. destijds. Fischer noemde er zijn memoires naar ('I am not convinced') en die ben ik nu aan het lezen.

De film was niet ondertiteld maar het was goed te volgen. Slechts op xe9xe9n moment vroeg Liesbeth me in het donker naar de betekenis van een woord en dat wist ik zelf ook niet goed. Fischer vertelt over de dagen nadat hij de eerste minister voor de Gruenen in een Landesregierung geworden was, in Hessen in 1985. Volgens hem kwam toen jan en alleman naar hem toe om te vragen of hij voor dit of dat 'zustaendig' was. Dat is een moeilijk vertaalbaar woord, en ook een typisch Duits woord. Ik kom het woord ook veel tegen in de literatuur over coalitievorming hier. Het betekent minder dan verantwoordelijk, maar duidt zoveel aan als: competent zijn; ergens over gaan; iets kunnen regelen. Wat schetst mijn verbazing dat ik het woord een dag later toevallig weer tegenkwam, in een heel andere context. Ik was toen bij de Topographie des Terrors, die uiterst historisch verantwoord de geschiedenis van de nazi-tijd laat zien. Men heeft daar een wisseltentoonstelling ingericht over het Eichmann-proces in Jeruzalem, dat dit jaar een halve eeuw geleden is. Ik heb twee foto's gemaakt van een filmpje uit dat proces, als Eichmann gevraagd wordt of hij wel wist dat op de jodentransporten, die hij vanuit Berlijn organiseerde, tientallen of zelfs honderden omkwamen alleen al tijdens het transport.

 
Hier zegt Eichmann dus dat hij alleen vanuit Berlijn de transporten organiseerde, waar echter wel degelijk bij hoorde hoeveel mensen er in hoeveel wagons vervoerd moesten worden. Dat je dan zoveel mensen in een wagon propt dat een deel ervan die de reis niet zal overleven, daar gaat hij dan niet over omdat immers niet hij maar de Ordnungspolizei die transporten begeleidt. Intrigerende kost. Er zijn meer van die woordjes en termen die ik steeds weer tegenkom in de literatuur over coalitievorming, zodat ik nog wel een tijdje zoet ben om de puzzel hoe coalitievorming hier werkt compleet te krijgen. Wordt vervolgd.

Ten onrechte is er weinig aandacht besteed aan het recente boek x91Van Torentje tot Trxeaveszaalx92. Dat is jammer, omdat het boek wordt afgesloten met markante interviews met minister-president Rutte en zijn vijf nog levende voorgangers. Vooral het interview met Jan Peter Balkenende is onthullend. De reden is dat hij, ongetwijfeld onbedoeld, in sterke mate de indruk sterk bevestigt dat hij omhooggevallen is in dat ambt, en daarin – in tegenstelling tot zijn voorganger Kok en zijn opvolger Rutte x96 ook niet x91gewoonx92 gebleven is, zoals Nederlanders dat zo graag zien. Voorbeelden?Volgens Balkenende had Kok hem verteld dat het wel mee zou vallen met de tijd die een premier in de Kamer doorbrengt. De Algemene Beschouwingen, de begroting van Algemene Zaken en Europese Raden x96 dat was het wel ongeveer volgens Kok. x91In mijn ambtsperiode is dat heel anders gewordenx92, zegt Balkenende. Dat klopt, en hoe zou dat komen? Zou dat er niet mee te maken kunnen hebben dat een premier met gezag niet om de haverklap naar de Kamer hoeft te komen, maar dat het voor de (oppositie in) Kamer altijd aantrekkelijk is om een premier met weinig gezag erbij te halen? Rutte heeft in korte tijd gezag opgebouwd en hoeft dus, net als Kok, relatief minder tijd in de Kamer te zijn. Een andere markante illustratie is ook Balkenendes omgang met de pers. Hij verplaatste de wekelijkse persconferentie van Nieuwspoort naar Algemene Zaken. Dat had louter praktische redenen, zegt hij. De tv-kijker heeft echter vooral het beeld onthouden van een premier die van onderaan een trap de pers toesprak, die dan achter zox92n fluwelen koord mocht staan. Dat bood de premier tevens de gelegenheid snel te vluchten als de vragen wat al te lastig werden. Rutte zegt in het boek dat hij de persconferentie ijlings terugverplaatst heeft naar Nieuwspoort, mede om x91na afloop informeel een biertje te drinken met de journalisten in de socixebteitx92. Dat Balkenende daaraan kennelijk geen behoefte had past bij de veelal slechte pers die hij heeft ondervonden.Wim Kok vertelt in zijn interview over de lunches in de pauze van ministerraadsvergaderingen. Hij vond die x91wel luxe, met belegde broodjes, een kroket en soms zelfs een nasibalx92. Veel Hollandser kan het niet. Ik kan na lezing van de interviews het beeld niet meer van me afzetten dat Balkenende zichzelf toch wat te goed vond voor de Kamer, voor de pers, en ja x96 ook voor een nasibal.

(Column in SC – voorheen de Staatscourant – van deze week)

Op de website van D66 verscheen op 22 april onder de kloeke kop x93Kabinetsformatie wordt democratischerx94 de aankondiging van een voorstel tot herziening van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer van de Kamerleden Schouw en Van der Ham (Kamerstuknummer 32759). Mogelijk door het Kamerreces is er nog weinig media-aandacht geweest voor dit voorstel.

Het is al vanaf 1994 steeds meer in de mode om de loop van de kabinetsformatie te willen veranderen door aanpassing van het Reglement van Orde. In dat jaar was er voor het eerst een debat met een informateur (overigens zonder dat dat kon volgens het Reglement van Orde). Dat werd een levendig debat doordat Kok en Bolkestein elkaar zodanig in de haren vlogen dat een paarse coalitie voorlopig van de baan leek. De meerwaarde van de aanwezigheid van de informateurs werd echter niet duidelijk. De vertoning van debattten met een informateur zou in de volgende jaren alleen maar erger worden. Het Kamerlid Schutte (GPV) kreeg groot gelijk met zijn stelling dat zulke debatten eigenlijk een x91persconferentie voor Kamerledenx92 zijn. De Kamer heeft zichzelf daarmee geen dienst bewezen , temeer niet omdat inmiddels gebleken is dat volstrekt onduidelijk blijft waarom de ene informateur wel naar de Kamer wordt geroepen, en de andere niet.

Het kan echter nog erger. Bij de laatste herziening van het Reglement van Orde gaf de Tweede Kamer zichzelf vorig jaar de kans om in haar eerste samenkomst na Tweede-Kamerverkiezingen te debatteren over de richting van de formatie. Bij de eerste en enige gelegenheid, op 16 juni 2010, werd dat debat echter niet aangevraagd en kwam er dus ook niet.

Kennelijk moet de betreffende bepaling daarom nu alweer overboord. Schouw en Van der Ham willen nu dat de Kamer zichzelf verplicht zox92n debat te houden. Verder zou de Kamer na ieder optreden van een (in)formateur moeten debatteren wie de volgende wordt, desgewenst in aanwezigheid van de scheidend informateur. De vraag of dat inderdaad iedere keer zin heeft, waar de Kamer dat de vorige keer niet eens eenmalig wenste te doen, blijft echter onbeantwoord.

Het risico van allerlei achterkamertjesoverleg als dit voorstel het haalt is dan ook niet denkbeeldig, al is het lot van deze nieuwste herziening nog allerminst zeker (en waarom ontbreekt ondertekening van GroenLinks, tot dusverre altijd partner in crime bij deze onderwerpen?) Als het voorstel er al door komt, kan het nog best zijn dat x93Kabinetsformatie wordt ondoorzichtigerx94 een betere vlag is voor deze lading.

Koninginnedag is altijd een feest op het Gerecht. Mijn oude studentenvereniging, Augustinus, organiseert hier dan de straatspeeldag, waar vele kinderen op af komen. De kinderen konden voor 3,50 een kaart kopen waarna ze acht onderdelen konden volgen. En dat allemaal in de stralende zon, dus dubbel feest! Een foto-impressie. Otto wilde me wel even laten zien wat de onderdelen waren en wat hij al gedaan had.

 
Voor een suikerspin gaat iedereen natuurlijk graag in de rij, zeker als-ie gedraaid wordt door een bestuurslid van Augustinus!

 
En dan natuurlijk lekker opeten!

 
Bij mij voor de deur: het springkussen. Ik trof daar mijn collega van het CDA, Arjen Bonestroo, die tevreden toekeek hoe zijn kroost zich vermaakte. Mijn uitnodiging: "nou Arjen, zullen wij dan ook maar even?" sloeg hij echter beleefd af. Jammer hoor.

 
En ook burgemeester Lenferink kwam even langs. Toen bestuurslid van de Vereniging Koninginnedag Leiden, Bart van der Velden, zag dat ik hier woonde bood hij aan ons hier even op de foto te zetten.

 
Ik ben helaas ietwat underdressed, omdat ik kort hierna naar Amsterdam zou afreizen met wat vrienden. Ook daar is het altijd erg gezellig op 30 april. Lenferink tipte me nog om vooral even op de Garenmarkt langs te komen, waar deze dag elk jaar de wereldberoemde Leidse dj Armin vna Buuren draait. Dat redde ik dus niet. Ik had natuurlijk toen meteen moeten snappen dat Lenferink daar niet zomaar heen gaat: hij bombardeerde Armin na diens optreden tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Zeer verdiend natuurlijk, een mooie bekroning van een stralende dag.